08/28/15

Sérstaðan blæs lífi í miðbæinn

Áður en lengra er haldið langar mig að þakka þeim sem sendu mér hvatningarorð vegna greinar sem ég birti í gær um stöðu skipulagsmála í Reykjavík. Greinina birti ég vegna þess að ég ef verulegar áhyggjur af þróun mála og þá er gott að heyra að margir deila þeim áhyggjum og vilji sjá breytingar. Vonandi líta borgaryfirvöld á skrifin sem uppbyggilega gagnrýni í stað þess að hrökkva í varnarstöðu.

Einhvers staðar sá ég haft eftir borgarstjóra að ekki væri langt síðan miðborginni hefði verið spáð “dauða”. Merkja mátti af orðum borgarstjórans að fyrir vikið ættu menn að gleðjast yfir hinni miklu ásókn í að byggja og fjölga fermetrum í miðbænum.

Það er rétt að fyrir ekki svo mörgum árum voru sumir svartsýnir á framtíð miðbæjarins og það var einmitt á grundvelli þeirrar svartsýni sem ráðist var í skipulag sem gerði ráð fyrir gríðarmiklu niðurrifi og stórum nýbyggingum í staðinn. Fullyrt var að miðbæinn skorti fyrst og fremst stórt verslunarrými til að geta keppt við verslunarmiðstöðvarnar og annað verslunarhúsnæði í öðrum borgarhlutum og nágrannasveitarfélögum.

Á þeim tíma benti ég á að miðbærinn gæti aldrei keppt við Smáralind eða Kringluna í fjölda bílastæða eða fermetrum stórverslana, hvað þá veðurfari. Miðbærinn þyrfti að keppa á eigin forsendum, ekki með því að reyna að verða aðeins meira eins og verslunarmiðstöðvarnar heldur með því að nýta og efla eigin styrkleika. Hann ætti að byggja aðdráttarafl sitt á sérstöðu sinni og auka hana til að verða betri útgáfa af sjálfum sér en ekki draga úr henni til að verða lakari útgáfa af einhverju öðru.

Reynslan hefur svo sýnt að það líf sem færst hefur í miðbæinn stafar einmitt af sérstöðu hans. Ferðamenn flykkjast í gamla bæinn, fólk vill búa þar, ekki vegna þess að þar hafi verið reistar stórar verslanir eða skrifstofuhúsnæði heldur vegna hinnar sögulegu byggðar, vegna þess að “karakterinn” hefur varðveist. Með öðrum orðum, miðbærinn í Reykjavík bjargaðist frá “dauða” – ekki vegna áforma um stórfellt niðurrif og uppbyggingu heldur vegna þess að þau áform urðu ekki að veruleika.

Mýtan um að það þyrfti fyrst og fremst stærra verslunarrými afsannaðist. Eins og ég benti á á sínum tíma er eðli gamals miðbæjar slíkt að hann ætti að sérhæfa sig í smærri sérverslunum, í því lægju styrkleikar hans. Hvernig fór svo með stærsta og nútímalegasta verslunarrýmið í miðbænum? Helstu dæmin eru verslun 17 og hið nýbyggða, stóra, verslunar- og íbúðarhús á svo kölluðum Stjörnubíósreit, auk stórs og “nútímalegs rýmis á Laugaveg 7, þar sem áður voru söluskrifstofur Flugleiða.

IMG_3617

Allt stóð þetta mikla og nútímalega verslunarrými autt mánuðum ef ekki árum saman þar til því var skipt upp í minni rými. Í Flugleiðahúsinu varð eitt stórt rými að fjórum minni og sömu sögu var að segja af stærstu framkvæmdinni til að bjarga miðbænum frá “dauða”, Stjörnubíóshúsinu, því var skipt upp í fjórar minni verslanir.

Svo getur það gerst þegar miðbær fer að virka sem skyldi, og ásókn í hæfilega stórt verslunarrými eykst, að verlsanirnar verði of einsleitar og reynt sé að bola burt gamalgrónum búðum sem þraukað hafa í gegn um þykkt og þunnt. Þá er það lúxusvandamál borgarstjórnenda að leysa úr slíku. Það er hins vegar vandamál engu að síður, sem ekki má líta framhjá.

08/27/15

Uggvænleg þróun í skipulagsmálum borgarinnar

Það er sláandi að sjá þróun skipulagsmála og framkvæmda í miðborg Reykjavíkur þessa dagana. Líklega hefur gamli bærinn í Reykjavík ekki staðið frammi fyrir jafnmikilli ógn og nú frá því fyrir deiluna um Bernhöftstorfuna fyrir hátt í hálfri öld.

Iðnaðarbankahúsið við Lækjargötu hefur í hugum margra verið nokkurs konar tákn um hugarfarið sem ríkti í skipulagsmálum hér á landi og víðar á fyrstu áratugunum eftir seinni heimsstyrjöld. Á því tímabili skorti ekki aðeins virðingu fyrir sögulegri byggð og sígildum arkitektúr heldur mætti slík byggð oft hreinum fjandskap og niðurlægingu. Svo kölluð fagurfræði, árþúsundagömul fræði í byggingarlist, varð bannorð og allt sem var lítið og gamalt átti að víkja fyrir hinu nýja og stóra.

Iðnaðarbankahúsið var reist árið 1962, sama ár og nýtt aðalskipulag tók gildi þar sem áformað var að stór hluti gömlu byggðarinnar í Reykjavík viki fyrir kössum sem raðað yrði meðfram breiðum vegum.

Iðnaðarbankahúsið var reist árið 1962, sama ár og nýtt aðalskipulag tók gildi þar sem áformað var að stór hluti gömlu byggðarinnar í Reykjavík viki fyrir kössum sem raðað yrði meðfram breiðum vegum.

 

Augljóst má vera hversu miklu máli það myndi skipta fyrir borgar-myndina ef í stað Iðnaðarbankahússins kæmi hús sem félli vel að Iðnaðarmannahúsinu (turnhúsinu), og öðrum nálægum húsum, og blasti við þegar fólk nálgaðist Kvosina meðfram Tjörninni.

Augljóst má vera hversu miklu máli það myndi skipta fyrir borgar-myndina ef í stað Iðnaðarbankahússins kæmi hús sem félli vel að Iðnaðarmannahúsinu (turnhúsinu), og öðrum nálægum húsum, og blasti við þegar fólk nálgaðist Kvosina meðfram Tjörninni.

Iðnaðarbankahúsið hefði hentað ágætlega sem skrifstofubygging við Ármúla en húsið gerir lítið til að styrkja heildarmynd gamla miðbæjarins. Um áratuga skeið höfðu margir velt því fyrir sér hvort ekki mætti gera eitthvað í málinu, það væri mikið til þess vinnandi að laga horn Lækjargötu og Vonarstrætis, hornið sem blasir við þegar fólk nálgast Kvosina frá Tjörninni.

Fyrir fáeinum árum var svo skipulagi reitsins breytt svo að hægt yrði að fjarlægja Iðnaðarbankahúsið og reisa í staðinn nýbyggingar sem féllu betur að umhverfinu eða væru jafnvel til þess fallnar að styrkja það. Til þess að stuðla að slíkri framkvæmd var byggingarmagn reitsins tvöfaldað, hvorki meira né minna, og leyft niðurrif gömlu brjóstsykursverksmiðjunnar sem átti að fá að standa samkvæmt gamla skipulaginu. Með því varð byggingarmagn reitsins meira en æskilegt hefði verið en það var talið þolanlegt svo hægt yrði að losna við bankakassann.

 

Skýringarmyndir með nýju deiliskipulagi þar sem byggingarmagn á reitnum var tvöfaldað en í staðinn gert ráð fyrir byggingu sem félli að umhverfinu.

Skýringarmyndir með nýju deiliskipulagi þar sem byggingarmagn á reitnum var tvöfaldað en í staðinn gert ráð fyrir byggingu sem félli að umhverfinu.

 

Hornhús á borð við þetta hús í Kaupmannahöfn er það sem margir sáu fyrir sér þegar fallist var á að breyta skipulagi lóðarinnar á horni Lækjargötu og Vonarstrætis.

Hornhús á borð við þetta hús í Kaupmannahöfn er það sem margir sáu fyrir sér þegar fallist var á að breyta skipulagi lóðarinnar á horni Lækjargötu og Vonarstrætis.

Ég og fleiri vorum reyndar þeirrar skoðunar að það gæfi augaleið að byggja fallegt turnhús sem færi vel við hlið Iðnaðarmannahússins (turnhússins á horninu). T.d. mætti endurreisa Hótel Ísland eða Uppsali á lóðinni eða byggja fallegt steinhús sem félli vel að öllum nálægum byggingum.

Hótel Ísland stóð þar sem nú er suðurendi Ingólfstorgs. Vilji menn ekki endurreisa hótelið á upprunalegum stað mætti vel hugsa sér að endurbyggja það á horni Lækjargötu og Vonarstrætis.

Hótel Ísland stóð þar sem nú er suðurendi Ingólfstorgs. Vilji menn ekki endurreisa hótelið á upprunalegum stað mætti vel hugsa sér að endurbyggja það á horni Lækjargötu og Vonarstrætis.

Hið glæsilega og sögufræga hús Uppsalir var rifið til að rýma fyrir stofnbraut sem aldrei kom. Húsið færi mjög vel við hlið Iðnaðarmannahússins.

Hið glæsilega og sögufræga hús Uppsalir var rifið til að rýma fyrir stofnbraut sem aldrei kom. Húsið færi mjög vel við hlið Iðnaðarmannahússins.

Þegar svo birtust teikningar af áformaðri nýbyggingu reyndust þær hrópandi dæmi um þá uggvænlegu þróun sem orðið hefur í skipulagsmálum borgarinnar á síðustu misserum. Gamla minnismerkið um skipulagshugmyndir eftirstríðsáranna átti að víkja fyrir enn stærri áminningu um að nú, árið 2015 væri ástandið allt í einu orðið verra en árið 1960. Það gerist eftir að við höfum öðlast meira en hálfrar aldar reynslu til að læra af og séð hvernig óheft sókn í fermetra og fjármagn getur farið með borgir.

Eftir að leyfilegt byggingarmagn var tvöfaldað svo hægt yrði að rífa Iðnaðarbankahúsið og byggja eitthvað sem félli betur að hinu sögulega umhverfi varð þetta niðurstaðan.

Eftir að leyfilegt byggingarmagn var tvöfaldað svo hægt yrði að rífa Iðnaðarbankahúsið og byggja eitthvað sem félli betur að hinu sögulega umhverfi varð þetta niðurstaðan.

Hinn endinn

Mörgum mun eflaust bregða í brún þegar þeir kynna sér byggingaráform við hinn enda Lækjargötunnar. Þar sem áður stóð aðlaðandi byggð fjölbreytilegra timburhúsa, sem tengdu Kvosina við sjóinn, stendur nú til að byggja gríðarstór skrifstofu- og verslunarhús sem gína munu yfir gamla bænum og leysa Esjuna af sem bakgrunnur miðborgarinnar.

fjarki 1

Efri myndirnar tvær sýna svæðið norðan við Lækjartorg og Hafnarstræti þar sem nú stendur til að byggja. Það sem á að koma í staðinn gæti staðið hvar sem er og styrkir vart bæjarbrag miðbæjarins. Byggingaráformin sjást á neðri myndunum. Til að sýna um hversu mikið byggingarmagn er að ræða hafa húsin tvö sem sjást á tölvugerðu myndinni verið lituð gul á líkaninu. Rauðlitaða húsið er svo hinar áformuðu höfuðstöðvar Landsbankans.

 

Aftur til ´62

En stórbyggingaáformin eru ekki bundin við óbyggðar lóðir. Um allan miðbæ eru nú uppi áform, eða framkvæmdir hafnar við stórbyggingar í anda sjöunda áratugarins. Megin munurinn er sá að áformin eru nú töluvert stórkarlalegri.

Aðalskipulagið frá 1962 varð alræmt. Á grundvelli þess voru sum af fegurstu húsum bæjarins brotin niður. Sums staðar risu stórhýsi en annars staðar stóðu lóðir auðar áratugum saman.

Amtmannshúsið við Ingólfsstræti (t.v.) var rifið til að rýma fyrir akbraut í gegnum hinn nýja miðbæ. Akbrautin kom sem betur fer aldrei og hin nýja miðborg ekki nema að litlu leyti. (Morgunblaðshöllin er einn kassanna vinstra megin á hægri myndinni.)

Amtmannshúsið við Ingólfsstræti (t.v.) var rifið til að rýma fyrir akbraut í gegnum hinn nýja miðbæ. Akbrautin kom sem betur fer aldrei og hin nýja miðborg ekki nema að litlu leyti. (Morgunblaðshöllin er einn kassanna vinstra megin á hægri myndinni.)

Síldin hvarf og það dró úr framkvæmdum. Smám saman breyttust viðhorfin til hins betra þótt það  gerðist hægar en í flestum löndum Evrópu. En í byrjun þessarar aldar var svo skipulag miðbæjarins endurskoðað á nýjan leik og með því var horfið fjörtíu ár aftur í tímann, aftur til 1962.

Áformin kynntu þensluna og „byggingarréttur“ gekk kaupum og sölu þar sem stöðugt var leitast við að auka byggingarmagnið þar til farið var að gera ráð fyrir hreint ótrúlegum framkvæmdum víða í gamla miðbænum. Gríðarstór og framúrstefnuleg hús áttu að ryðja gamalli byggð úr vegi. Hvergi tók efnahagsbólan á sig áþreifanlegri mynd en í skipulagsáformum í Reykjavík.

Áformað var að Laugavegurinn tæki við ótrúlegu byggingarmagni, m.a. Listaháskóla sem hefði notið sín betur í öðru umhverfi. Gríðarstór verslunarmiðstöð átti svo að liggja frá Laugavegi að Skúlagötu í formi skriðjökuls. Jökullinn átti að ryðja burt fjölda gamalla húsa. Myndin (t.h.) er af skriðjökulsverslunarmiðstöð í Póllandi.

Áformað var að Laugavegurinn tæki við ótrúlegu byggingarmagni, m.a. Listaháskóla sem hefði notið sín betur í öðru umhverfi. Gríðarstór verslunarmiðstöð átti svo að liggja frá Laugavegi að Skúlagötu í formi skriðjökuls. Jökullinn átti að ryðja burt fjölda gamalla húsa. Myndin (t.h.) er af skriðjökulsverslunarmiðstöð í Póllandi.

 

Framhald Listaháskólans neðan við Hverfisgötu. Takið eftir timburhúsinu sem stendur eftir lengst til hægri á myndinni.

Framhald Listaháskólans neðan við Hverfisgötu. Takið eftir timburhúsinu sem stendur eftir lengst til hægri á myndinni.

 

Áherslubreytingin í skipulagsmálum miðbæjarins vakti viðbrögð og umræðu um skipulagsmál og eftir efnahagslegar vendingar á árinu 2008 var horfið frá hinum miklu áformum…að sinni. Um tíma virtist vora á ný í skipulagsmálum á Íslandi. Virðing fyrir vernd og hófsemi, í bland við minni þrýstingi frá fjármagni í leit að fermetrum, veitti tækifæri til að skoða hlutina upp á nýtt. Möguleiki gafst á að vinda ofan af vitleysunni á meðan lóðir voru lágt metnar.

Sá möguleiki var ekki nýttur og nú blasir við að vorið breyttist skyndilega í ótíð. Ástæðan fyrir því að gamla byggðin í Reykjavík hefur líklega aldrei staðið frammi fyrir jafnmikilli ógn og nú er sú staðreynd að nú fara saman skeytingarleysi, stundum jafnvel andúð á því litla og gamla, og blind dýrkun á hinu nýja og stóra á sama tíma og ekki skortir fjármagn til að raungera það viðhorf. Allt er svo rökstutt með gömlum öfugmælum á borð við „borgir mega ekki staðna“ eða að miðbærinn megi ekki vera einhvers konar Disneyland.

Hættulegir hvatar

Allt það versta við skipulagsnálgun eftirstríðsáranna skýtur nú upp kollinum á ný. Eitt af því er sá neikvæði hvati sem skipulagið og framkvæmd þess fela í sér. Skilaboðin eru þessi: Eigendur gamalla húsa sem fjárfesta í húsunum sínum og gera þau fallega upp með ærnum tilkostnaði, fá ekkert fyrir það. En eigendur húsa sem láta þau drabbast niður og eyðileggjast geta vænst þess að fá leyfi til að rífa þau og byggja ný og stærri hús í staðinn. Því stærra sem húsið er, og því ódýrara, þeim mun meiri verður hagnaðurinn. Þess vegna eru kríaðir út eins margir fermetrar og mögulegt er og þar sem fæst leyfi fyrir nýbyggingum er iðulega öll lóðin grafin út og stundum jafnvel grafið undan garði nágrannans (eins og dæmi eru um). Svo er byggt alveg að lóðarmörkunum.

Afleiðingin er sú að sá sem fjárfesti í að fegra húsið sitt ber ekki aðeins kostnaðinn á meðan nágranninn hagnast á að rífa sitt hús, hann lendir auk þess í að umhverfisgæði hans eru skert og verðmæti eignarinnar rýrnar. Honum er með öðrum orðum refsað. Þetta er ákaflega hættulegt hvatakerfi sem hefur leikið margar borgir grátt og setur mark sitt á miðborg Reykjavíkur þessa dagana.

Hér má sjá eitt margra dæma um hvernig húsum í miðbæ Reykjavíkur hefur verið leyft að skemmast þar til leyfi fæst fyrir niðurrifi.   Takið eftir því að nýlega var búið að skipta um þak á húsinu vinstra megin á myndinni þegar önnur stefna tók við.

Hér má sjá eitt margra dæma um hvernig húsum í miðbæ Reykjavíkur hefur verið leyft að skemmast þar til leyfi fæst fyrir niðurrifi. Takið eftir því að nýlega var búið að skipta um þak á húsinu vinstra megin á myndinni þegar önnur stefna tók við.

Á myndinni vinstra megin er augljóst hvaða þróun er hafin. Heimild hefur fengist til að fjarlægja nokkur gömul hús og byggja stærra í staðin. Hvatinn fyrir eigendur næstu húsa er augljós og þannig heldur þróunin áfram eins og sjá má á myndinni hægra megin.

Á myndinni vinstra megin er augljóst hvaða þróun er hafin. Heimild hefur fengist til að fjarlægja nokkur gömul hús og byggja stærra í staðinn. Hvatinn fyrir eigendur næstu húsa er augljós og þannig heldur þróunin áfram eins og sjá má á myndinni hægra megin.

Þessi hluti Njálsgötu (t.h.) hefði getað þróast eins og vesturendi götunnar (t.v.) en gerir það ekki því hvatinn er í öfuga átt. Athugið að þeir sem eiga íbúðir í nýjum húsum eins og þeim sýnd eru á myndinni t.h. hafa líka hag af því að þróunin haldi ekki áfram. Það væri eim í óhag ef gatan yrði öll eins og nýbyggði hlutinn.

Þessi hluti Njálsgötu (t.h.) hefði getað þróast eins og vesturendi götunnar (t.v.) en gerir það ekki því hvatinn er í öfuga átt. Athugið að þeir sem eiga íbúðir í nýjum húsum eins og þeim sýnd eru á myndinni t.h. hafa líka hag af því að þróunin haldi ekki áfram. Það væri þeim í óhag ef gatan yrði öll eins og nýbyggði hlutinn.

Eigendur gula hússins gátu gert húsið sitt upp í góðri trú því að á sínum tíma var gert ráð fyrir að timburhúsabyggð á reitnum fengi að standa. Svo var horfið frá því og byrjað með því að ráðast í byggingu gráu stúdentagarðanna vestan við húsið. Þá var talað um „glæsilega uppbyggingu í miðbænum“. Þótt eflaust sé gott að fá herbergi á stúdentagörðunum væri það líklega lakara efumhverfið væri allt í sama stíl.

Eigendur gula hússins gátu gert húsið sitt upp í góðri trú því að á sínum tíma var gert ráð fyrir að timburhúsabyggð á reitnum fengi að standa. Svo var horfið frá því og byrjað með því að ráðast í byggingu gráu stúdentagarðanna vestan við húsið. Þá var talað um „glæsilega uppbyggingu í miðbænum“. Þótt eflaust sé gott að fá herbergi á stúdentagörðunum væri það líklega lakara ef umhverfið væri allt í sama stíl.

 

Sérstaða Reykjavíkur

Sívaxandi fjöldi ferðamanna kemur til Íslands ár frá ári og ekki hvað síst til Reykjavíkur. Flestir þessara ferðamanna koma hingað vegna þess að landið hefur sérstöðu, hér sjá þeir og upplifa eitthvað sem þeir upplifa ekki heima hjá sér. Það sama á við um borgina. Það er margt áhugavert við Reykjavík en það sem ferðamenn skoða yfirleitt helst er það sama og einkennir borgir umfram annað, þ.e. hin sögulega gamla byggð.

Nú er víða verið að byggja ný stórhýsi á Íslandi. Þau eru misvel hönnuð eins og gengur en flest eru þau þess eðlis að þau gætu verið byggð nánast hvar sem er í heiminum. Módernismi í arkitektúr er enda jöfnum höndum kallaður „internasionalismi“ (e. International Style) á mörgum tungumálum. Ástæðan er sú að söguleg eða svæðisbundin einkenni eiga ekki við.

Við getum ekki keppt við Dubai eða Shanghai eða bara Hannover og Lyon, eða hvaða meðalstóra borg sem er, í því að byggja hús samkvæmt nýjustu tísku úr gleri og stáli. Sérstaða okkar liggur í hinu sögulega og oftar en ekki smáa. Lítil hús geta verið merkilegri en þau stóru einmitt vegna þess að þau eru lítil.

Um allan heim má finna stórar byggingar, fjölbreytilegan arkitektur, nægt verslunar- og skrifstofurými o.s.frv. Þótt þörf sé á slíkum byggingum hér eins og annars staðar komum við okkur ekki á kortið eða verjum sérstöðu borgarinnar og aðdráttarafl með nýtísku stórhýsum. Þess vegna er best að þetta fari saman. Lögð sé rækt við sögulegan miðbæ á eigin forsendum en nýju stórhýsin byggð annars staðar.

Um allan heim má finna stórar byggingar, fjölbreytilegan arkitektur, nægt verslunar- og skrifstofurými o.s.frv. Þótt þörf sé á slíkum byggingum hér eins og annars staðar komum við okkur ekki á kortið eða verjum sérstöðu borgarinnar og aðdráttarafl með nýtísku stórhýsum. Þess vegna er best að þetta fari saman. Lögð sé rækt við sögulegan miðbæ á eigin forsendum en nýju stórhýsin byggð annars staðar.

Við munum að sjálfsögðu áfram byggja hús samkvæmt tísku hvers tíma, hér eins og annars staðar, en það eru ekki þau sem gera okkur sérstök. Þau koma okkur ekki á kortið. Það gerir byggðin sem er sérstæð og öðruvísi en annars staðar. Enda leggja menn víða mikið upp úr því að passa upp á menningararfinn, það sem gerir staði sérstaka.

Við Íslendingar eigum lægsta hlutfall allra Evrópuþjóða af sögulegri byggð. Auk þess erum við ein fámennasta þjóð Evrópu svo að við eigum ekki mikið af sérstæðum byggingum í samanburði við önnur lönd. Það er því sorgleg staðreynd að við höfum lengst af staðið nágrannaþjóðunum að baki hvað varðar vernd sögulegrar byggðar.

Sérkenni Reykjavíkur eru lítil hús, oft bárujárnsklædd, og rýmið milli húsanna. Þ.e. auk húsanna sjálfra eru það bakgarðarnir og það hvernig húsum er raðað á milli gatna sem gefa gamla bænum í Reykjavík sinn sérstaka og aðlaðandi blæ. En þessu er nú markvisst verið að eyða. Það er eins og að hvar sem finnst bil milli húsa vilji menn fylla í það og auka nýtingarhlutfallið. Byggja alveg út að lóðarmörkum og sem mest upp í loft þ.a. ef allir gerðu slíkt hið sama myndi byggðin samanstanda af samfelldum steypuklumpum sem næðu frá einni götu til annarrar.

 

Þótt byggðin í gamla bænum samanstandi að miklu leyti af tiltölulega litlum húsum þá langt fra því að það þurfi að teljast galli. Það er æskilegt að vernda þessa aðlaðandi byggð sem einkennir Reykjavík. Fráleitt er að fórna því til að þétta byggð. Raunar er miðbærinn í Reykjavík þéttbýlli en miðborg Kaupmannahafnar, þ.e.a.s. það eru fleiri íbúar á hektara.

Þótt byggðin í gamla bænum samanstandi að miklu leyti af tiltölulega litlum húsum þá er langt fra því að það þurfi að teljast galli. Það er æskilegt að vernda þessa aðlaðandi byggð sem einkennir Reykjavík. Fráleitt er að fórna því til að þétta byggð. Raunar er miðbærinn í Reykjavík þéttbýlli en miðborg Kaupmannahafnar, þ.e.a.s. það eru fleiri íbúar á hektara.

mynd 22a

Á myndunum að ofan má sjá hvernig leitast er við að grafa út lóðirnar og byggja út að lóðarmörkum tll að „fullnýta“ lóðirnar þegar búið er að fjarlægja gömlu húsin. Með því skapast enn ríkari ástæða fyrir nágrannana til að gera slíkt hið sama fremur en að viðhalda gömlu húsunum.

Á myndunum að ofan má sjá hvernig leitast er við að grafa út lóðirnar og byggja út að lóðamörkum tll að „fullnýta“ lóðirnar þegar búið er að fjarlægja gömlu húsin. Með því skapast enn ríkari ástæða fyrir nágrannana til að gera slíkt hið sama fremur en að viðhalda gömlu húsunum.

 

Mikilvægi stefnunnar

Þetta er ógnvænleg þróun og hún á sér stað fyrir augum okkar í miðbæ Reykjavíkur. Að vísu er rétt að geta þess að eitt og annað hefur tekist vel á undanförnum árum en það er þá ýmist vegna þess að menn voru látnir standa frammi fyrir því að þannig ættu þeir að gera hlutina (stefnan myndaði jákvæða hvata) eða vegna þess að fjárfestarnir höfðu sjálfir nægan metnað til að sýna umhverfinu virðingu og leggja til þess í stað þess að rýra það.

Meðal dæma um það sem vel hefur tekist er endurbygging eftir brunann á horni Lækjargötu og Austurstrætis. Þótt það sé synd hvernig farið var með svokallaðan Hljómalindarreit, þar sem byggð margra fallegra timburhúsa og einn elsti steinbær landsins voru rifin, er ekki hægt að kvarta undan því hvernig framhliðar sumra húsanna hafa verið gerðar upp. Það er til fyrirmyndar. Einnig er til fyrirmyndar að til standi að endurgera tvö hús við Tryggvagötu og endurheimta turninn á Fiskhöllinni, þótt það sé synd ef menn telja nauðsynlegt að rífa húsin sem enn standa.

 

Á efri myndinni hægra megin sjást Laugavegur 17 og 19. Framhliðar húsanna hafa verið gerðar upp en byggt aftan við þau. Þetta er hluti framkvæmda á svo kölluðum Hljómalindarreit. Annars staðar hafa framkvæmdirnar hins vegar rutt sér út að götu sem stór kassi (uppi t.h.). Á neðri myndunum eru teikningar sem ég gerði til að sýna húsin í upprunalegri mynd þegar til stóð að rífa a.m.k. annað þeirra.

Á efri myndinni hægra megin sjást Laugavegur 17 og 19. Framhliðar húsanna hafa verið gerðar upp en byggt aftan við þau. Þetta er hluti framkvæmda á svo kölluðum Hljómalindarreit. Annars staðar hafa framkvæmdirnar hins vegar rutt sér út að götu sem stór kassi (uppi t.h.). Á neðri myndunum eru teikningar sem ég gerði til að sýna húsin í upprunalegri mynd þegar til stóð að rífa a.m.k. annað þeirra.

Hús við Tryggvagötu. Núverandi útlit á neðri myndinni og áformað útlit (líklega nýrra húsa) á efri myndinni. Þar hefur Fiskhöllinn verið endurbyggð afar glæsilega í upprunalegri mynd m.a. með turninum sem húsið missti fyrir mörgum áratugum.

Hús við Tryggvagötu. Núverandi útlit á neðri myndinni og áformað útlit (líklega nýrra húsa) á efri myndinni. Þar hefur Fiskhöllinn verið endurbyggð afar glæsilega í upprunalegri mynd m.a. með turninum sem húsið missti fyrir mörgum áratugum.

Hús við Tryggvagötu. Núverandi útlit á neðri myndinni og áformað útlit (líklega nýrra húsa) á efri myndinni. Þar hefur Fiskhöllinn verið endurbyggð afar glæsilega í upprunalegri mynd m.a. með turninum sem húsið missti fyrir mörgum áratugum.

Áfram verða langflestar byggingar á Íslandi hannaðar í samtímastíl (módernisma). Það er hins vegar fráleitt að halda því fram að ekki megi byggja í hefðbundnum stíl þar sem það á við, t.d. til að styrkja heildarmyndina. Allt er þetta spurning um samhengi. Það væri jafnfráleitt að byggja bárujárnsklætt turnhús í Ármúla eins og það er að byggja gráa kassabyggingu í gamla bænum.

Það er hlutverk borgaryfirvalda að leggja línurnar í skipulagsmálum á þann hátt að það skapi jákvæða hvata en ekki neikvæða, ýti undir fegrun umhverfisins og vernd menningararfsins, þess sem tengir okkur við sögu borgarinnar og gerir gamla bæinn að sérstæðum og aðlaðandi stað. Yfirvöld þurfa að gæta jafnræðis og umfram allt forðast að menn séu verðlaunaðir fyrir að ganga á umhverfisgæði nágrannans en refsað fyrir að leggja til umhverfisins.

Ef borgaryfirvöld vanrækja það hlutverk þarf þar til gerð stofnun að grípa inn í á sama hátt og fjármálaeftirlitið á að passa upp á að menn fari ekki út af sporinu á fjármálamarkaði og heilbrigðiseftirlit fylgist með því að matur og umhverfi séu ekki hættuleg.

Fornleifar sem fundust á lóðinni við hlið Iðnaðarbankahússins verða friðaðar sem og hafnargarðurinn við hinn enda Lækjargötunnar. Það er mikilvægt að menn noti tækifærið sem í því felst til að skoða hvernig byggingaráform á þessum stöðum geta bætt umhverfið og aukið verðmæti þess.

Það má þó ljóst vera að áfram verður mikil þörf fyrir að þar til gerð stjórnvöld gæti þess að þau miklu verðmæti sem liggja í sögulegri byggð glatist ekki.

 

12/1/14

Fögnum fullveldi Íslands

Á síðustu áratugum hafa Íslendingar fagnað sjálfstæði lands og þjóðar að sumri, á þjóðhátíðardaginn 17. júní. En á sama tíma hefur það fallið í skuggann hve mikilvæg tímamót fullveldisdagurinn 1. desember táknar.

Flestir landsmenn þekkja í stórum dráttum sögu sjálfstæðisbaráttunnar á 19. öld, sem segja má að hafi fyrir alvöru borist Íslendingum með tímariti Baldvins Einarssonar, Ármann á Alþingi árið 1829, sem Tómas Sæmundsson sagði í fyrsta hefti Fjölnis að hefði verið „ætlað til að vekja andann í þjóðinni, og minna hana á, að meta sig réttilega“.

Þrátt fyrir það hefur sigurinn sem fólst í fullveldi Íslands 1. desember 1918 ekki hlotið þann sess sem honum ber hin síðari ár. Barátta þjóðarinnar fyrir auknum réttindum og aukinni sjálfsstjórn, sem skilaði endurreisn Alþingis, afhendingu stjórnarskrárinnar árið 1874 og heimastjórninni 1904 leiddi að sambandslagasamningnum við Dani árið 1918.

Með setningunni stuttu, „Danmörk og Ísland eru frjáls og fullvalda ríki í sambandi við einn og sama konung“, var loks sigur unninn í baráttu íslensku þjóðarinnar fyrir frelsi og sjálfsákvörðunarrétti, eftir tæpra sjö alda yfirráð annarra ríkja.

Fullveldisdagurinn markar því mikilvæg tímamót í sögu þjóðarinnar, ekki síður en lýðveldisdagurinn, og honum ber okkur því að halda á lofti og minnast þeirrar baráttu og tímamóta sem hann táknar.

Í dag eru 96 ár liðin frá því Ísland varð frjálst og fullvalda ríki og þegar við lítum til baka er árangur íslensku þjóðarinnar mikill. Fáar þjóðir, ef einhverjar, geta státað af því að færast á jafn skömmum tíma frá því að vera eitt fátækasta bændasamfélag Evrópu til þess að vera eitt þróaðasta og best stæða samfélag heims. Því er ekki hvað síst fyrir að þakka skynsamlegri nýtingu á gæðum lands og hafs og framvaravilja og uppbyggingarhug þjóðarinnar sjálfrar.

Fyrir þá framsýni og uppbyggingarhug fyrri kynslóða getum við verið þakklát og einnig tekið okkur hann til fyrirmyndar. Trúin á tækifæri og framtíð lands og þjóðar er jafn mikilvæg í dag og næstu 96 ár inn í framtíðina eins hún hefur reynst okkur í fortíðinni.

Því er ekki að neita að úrlausnarefnin sem við Íslendingar og heimurinn allur stendur frammi fyrir nú dag eru um margt ólík því sem þau voru fyrir 96 árum. En tæknin, tækifærin og möguleikarnir sem við stöndum frammi fyrir hafa einnig aukist gríðarlega. Þá þurfum við að nálgast á skynsamlegan hátt, með það að markmiði að samfélagið allt njóti góðs af til framtíðar.

 

Það er engin nýjung að það skapist umræða og jafnvel hörð pólitísk átök um stór samfélagsmál. Stjórnmál snúast um stefnu, og frjáls rökræða um stefnu er því mikilvæg. Rökræðan skilar hins vegar ekki tilætluðum árangri nema hún byggist á staðreyndum.

Á þeim 18 mánuðum sem liðnir eru frá því að ríkisstjórnin tók til starfa er margt sem færst hefur til betri vegar. Í grein á ársafmæli ríkisstjórnarinnar fór ég yfir marga slíka þætti og nú er ljóst að sú jákvæða þróun hefur haldið áfram af krafti.

Uppbygging heilbrigðiskerfisins eftir erfiðan niðurskurð síðasta kjörtímabils er nú kröftuglega hafin, þó að öllum sé ljóst að það verkefni mun taka nokkurn tíma. Eins og forstjóri Landsspítalans hefur bent á hefur ríkisstjórnin forgangsraðað í þágu heilbrigðismála í fjárlagafrumvarpi komandi árs og verða framlög til Landsspítalans á árinu 2015 meiri en þau hafa nokkru sinni áður verið.

Því er við að bæta að tæpum milljarði króna verður varið til að flýta fyrir byggingu nýs landsspítala og að greiðsluþátttaka sjúklinga í lyfjakostnaði minnkar auk þess sem lyf lækka í verði með lækkun efra þreps virðisaukaskatts.

Þá hafa framlög til almannatrygginga aldrei verið hærri, og þar má nefna sérstaklega að þær skerðingar á lífeyrisgreiðslum til aldraðra og öryrkja sem settar voru á árið 2009 hafa að fullu verið afnumdar, eins og boðað var í stefnuyfirlýsingu ríkisstjórnarinnar.

Í efnahagslífinu eru horfurnar í raun enn betri en nokkur gat þorað að vona. Verðbólgan, sem hefur oft á tíðum reynst launafólki afar þungbær, er nú aðeins 1% og hefur aldrei verið lægri á þessari öld. Í raun hefur ríkt einstakt stöðugleikatímabil undanfarna tíu mánuði þar sem verðbólga hefur haldist fyrir neðan verðbólgumarkmið Seðlabankans og kaupmáttur hefur aukist um nærri 5%.

Í fjárlagafrumvarpi ársins 2015 er enn bætt í þessa þróun þar sem samanlögð áhrif skattkerfisbreytinga og afnáms vörugjalda leiða til rúmlega 6 milljarða króna hækkunar á ráðstöfunartekjum heimilanna og sérstaklega hefur verið leitast við að tryggja að allir tekjuhópar komi best út úr breytingunum.

Heimili með verðtryggð húsnæðislán, sá hópur sem lengst hefur setið eftir óbættur, hafa loks fengið leiðréttingu eftir fimm ára bið, leiðréttingu á allri verðbólgu áranna 2008 0g 2009 fyrir ofan 4% vikmörk Seðlabankans. Þar er sérstaklega hugað að því að þak sé á leiðréttingarfjárhæð svo fjármagnið dreifist fremur á hina tekjulægri, nokkuð sem ekki var hugsað fyrir í 110% leið bankanna og fyrri ríkisstjórnar.

Ábyrg stjórn ríkisrjármála hefur skilað hallalausum fjárlögum tvö ár í röð og hafist hefur verið handa við að lækka skuldabyrði ríkisins. Við þetta bætist að hagspár fyrir næstu ár eru mjög jákvæðar og ástæða til að ætla að þessi ánægjulega þróun geti haldið áfram.

 

Árið 1918 var eitt mesta hörmungaár í sögu landsins okkar þar sem eldgos, frosthörkur og banvæn farsótt lagði þungar byrðar á landsmenn. En þrátt fyrir það var það einnig ár gleðilegra tímamóta þar sem árangur náðist loks eftir erfiða þrautagöngu.

Það er hollt að hafa í huga þegar við lítum fram á veginn á þessum merkisdegi. Því þó það sé að sönnu margt sem taka þarf á og lagfæra í samfélagi okkar nú á dögum er einnig margt sem gengur vel og horfir til enn betri vegar. Fullveldisdagurinn er í Íslandssögunni lýsandi kyndill árangurs eftir áratuga þrotlausa baráttu. Hann minnir okkur á að með samstilltu átaki, trú á okkur sjálf og landið okkar og framsýnni stefnu getum við náð markmiðum okkar og búið komandi kynslóðum betra samfélag.

Til hamingju með fullveldisdaginn Íslendingar.

 

11/26/14

Staðið við fyrirheitin

Ræða á haustfundi miðstjórnar Framsóknarflokksins á Höfn, 22. nóvember 2014.

 

Fundarstjórar, kæru félagar

Nú er liðið eitt og hálft ár frá því að við hittumst á miðstjórnarfundi til að staðfesta stjórnarsáttmálann. Þá var ég mjög bjartsýnn á tækifærin sem við stæðum frammi fyrir og þá vinnu sem framundan væri.

Þó hefði ég ekki getað talið raunhæft þá að aðeins einu og hálfu ári seinna væri búinn að nást sá árangur sem þó hefur náðst, og raunar algjör viðsnúningur á fjölmörgum sviðum, viðsnúningur sem mun gera okkur betur kleift að leysa úr þeim vanda sem eftir stendur og bæta hag allra í íslensku samfélagi.

Á innan við einu og hálfu  ári er skuldaleiðréttingin komin til framkvæmda. – Mál sem við framsóknarmenn höfum barist fyrir frá því í upphafi árs 2009. Mál sem við töldum svo mikilvægt að við vorum reiðubúin til að gefa öðrum flokkum tækifæri til að stjórna í minnihlutastjórn gegn því skilyrði að ráðist yrði í aðgerðina.

Við þekkjum hvernig fór með þau fyrirheit og um tíma leit út fyrir að einstöku tækifæri hefði endanlega verið kastað á glæ.

En með hjálp góðra manna tókst að gera það besta úr stöðunni sem hafði virst vonlaus um tíma. Með því stóðum við að öllu leiti við fyrirheit sem við gáfum fyrir síðustu kosningar, loforð sem andstæðingar okkar kölluðu stærsta kosningaloforð allra tíma.

Öllum heimilum með verðtryggð fasteignalán var með því veittur réttur á leiðréttingu vegna verðbólguskots áranna 2008 og 2009. Leiðréttingarhluti stjórnvalda nemur allri verðbólgu umfram 4,0% eða vikmörk verðbólgu markmiðs Seðlabankans.

Það er því leiðrétt fyrir öllu sem kallast gæti forsendubrestur og raunar töluvert meiru en reikna hefði mátt með miðað við meðaltalsverðbólgu. Við það bætist sá séreignasparnaður sem fólk getur nýtt til að lækka skuldir sínar eða safna fyrir húsnæði.

Aðgerðin mun hafa veruleg áhrif á stöðu stórs hluta íslenskra heimila og áhrifin verða langvarandi.

Til dæmis mun fólk sem tók 40 ára verðtryggð fasteignalán í aðdraganda fjármálahrunsins enn njóta góðs af aðgerðinni með lægri greiðslubyrði og auknum ráðstöfunartekjum árið 2046, og það í auknum mæli eftir því sem tíminn líður.

Það er kjarabót í meira en þrjátíu ár, og að minnsta kosti átta kjörtímabil.

 

Við lítum þó ekki svo á að með þessu sé verið að gefa fólki peninga heldur aðeins að rétta hlut þess á sanngjarnan hátt.

Þó er ánægjulegt að sjá að aðgerðin nýtist fyrst og fremst milli- og lágtekjufólki, dæmigerðum íslenskum fjölskyldum með dæmigerð lán.

Svo stór aðgerð nýtist svo samfélaginu öllu því að heimilin eru hornsteinn samfélagsins og efnahagslífsins. Ef hlutur heimilanna er réttur nýtist það efnahagslífinu öllu og samfélaginu öllu.

Það þýðir hins vegar ekki að litið verði framhjá stöðu þeirra sem ekki njóta aðgerðanna beint. Leiðréttingin gerir stjórnvöldum hins vegar auðveldara, ekki erfiðara, að bæta stöðu þeirra hópa.

 

Það hefur verið furðulegt að fylgjast með viðbrögðum stjórnarandstöðunnar við því að sjá fyrirheit ríkisstjórnarinnar verða að veruleika.

Frumvarp sem nær beint til stærri hóps en dæmi eru um í seinni tíð, hóps sem hafði sérstaklega verið sniðgenginn á undanförnum árum, er gagnrýnt fyrir að það nái ekki til allra! – Þá sé væntanlega betur heima setið en af stað farið.

Það er gagnrýnt að einhverjir sem hefðu komist af án leiðréttingar fái leiðréttingu og þá talið betra að allir fái ekkert.

Hvað fælist í því ef almennt ætti að fylgja slíkri stefnu?

Ef lögreglan finnur tapaða hluti á hún þá að byrja á því að spyrja eigandann að því hvort hann þurfi nokkuð á því að halda að endurheimta hlutinn.

Reiðhjólið þitt fannst en áður en þú færð það aftur fer fram mat á því hvort þú þurfir á því að halda að endurheimta hjólið eða hvort þú komist af án þess.

Furðulegust var þó að sjá tilraun til að gagnrýna það samtímis að aðgerðirnar kostuðu of mikið og of lítið og reyna, eins og í örvæntingu, að halda því fram enn eina ferðina að framsóknarmenn hefðu gert það að sérstöku markmiði að aðgerðin ætti að kosta 300 milljarða.

 

Við sem árum saman höfðum reynt í hverju viðtalinu og blaðagreininni eftir aðra að útskýra að þessi mikilvæga aðgerð væri ekki eins dýr og núverandi stjórnarandstöðuflokkar héldu fram.

Það er heldur langt til seilst að reyna að kalla það svik að við skulum hafa staðið við eigin loforð í stað þess að uppfylla rangfærslur andstæðinganna.

Svigrúmið margumrædda vegna uppgjörs slitabúa bankanna, sem eru í eigu kröfuhafanna margumræddu, er þegar byrjað að myndast með skattlagningu sem nemur tugum milljarða á ári og telja má líklegt að það dragi enn frekar til tíðinda í haftamálum áður en langt um líður.

Næstu dagar munu hins vegar að mestu snúast um fjárlagavinnuna sem nú er í fullum gangi

- og ég ætla að fara aðeins yfir stöðu þeirra mála,

en áður en að því kemur er ekki úr vegi að rifja upp hvernig staða efnahagsmála hefur þróast að öðru leyti nú þegar ríkisstjórnin hefur setið í eitt og hálft ár.

Hagvöxtur tók kipp þegar síðast liðið haust um leið og merkja mátti aukna bjartsýni og trú á að ný stefna gerði fólki og fyrirtækjum óhætt að fjárfesta. –Óhætt væri orðið að líta til framtíðar, skipueggja og byggja upp.

Hagvöxtur á síðasta ári varð því mun meiri en spáð hafði verið eða 3,3%. Gert er ráð fyrir sambærilegum vexti á þessu ári og enn meiri á því næsta. Þetta gerist á sama tíma og stöðnun ríkir í Evrópu og efnahagshorfur er dökkar á evrusvæðinu.

Atvinnuleysi á Íslandi er með því minnsta í Evrópu eða um 3%. Um 6.000 ný heils-ársstörf hafa orðið til frá því að ný ríkisstjórn tók við eftir stöðnun áranna á undan.

 

Þrátt fyrir vöxt og aukna fjárfestingu hefur verðbólga haldist lág lengur en sést hefur í meira en áratug og af því leiðir, það sem skiptir kannski mestu máli, kaupmáttur hefur aukist um 4,3% síðast liðið ár og við stöndum frammi fyrir því tækifæri til að halda áfram að auka kaupmáttinn.

 

Vísbendingar eru um að kaupmáttaraukningin nú hafi ekki orðið til að auka misskiptingu eins og stundum getur gerst við hraða kaupmáttaraukningu, þvert á móti.

Hins vegar er mjög mikilvægt að gæta þess að engir hópar í samfélaginu verði útundan og efnahagsbatinn nýtist ekki hvað síst til að bæta stöðu þeirra sem standa höllum fæti en skapi þó um leið hvata til vinnu.

Ríkisstjórnin hefur þegar staðið við fyrirheit um að afnema þær skerðingar sem eldriborgarar og öryrkjar voru látnir sæta um mitt ár 2009. Framlög til félagsmála eru nú meiri en þau hafa nokkurn tímann verið í sögu landsins. -Hafa aukist verulega frá því að ríkisstjórnin tók við. Ég geri þó ekki lítið úr því að enn er brýn þörf víða og að því er hugað við þá fjárlagavinnu sem nú fer fram.

Það hefur mikið verið rætt um heilbrigðismál að undanförnu en þar hefur athyglin að miklu leyti beinst að Landsspítalanum og stöðu hans.

Þar birtast nú afleiðingarnar af gríðarlegum niðurskurði á síðasta kjörtímabili.

Síðasta ríkisstjórn skar niður framlög til spítalans um hátt í 20% frá því sem þau voru árið 2008. 20% er gríðarlega mikið þar sem kostnaður er að mestu leyti fastur kostnaður, einkum laun.

Á sama tíma var ríkissjóður rekinn með tug- og hundruða milljarða halla og fyrirheit gefin um gríðarlegar lántökur til að greiða skuldir fjármálafyrirtækja.

Uppsafnaður niðurskurður upp á hátt í 30 milljarða á einu kjörtímabili hefur auðvitað áhrif. Þau áhrif sjáum við nú í fréttum á hverju kvöldi.

Fyrir nærri 30 milljarða má gera við mörg hús, skúra mörg gólf, laga margar lyftur, kaupa margar tölvur eða losna við marga maura. Ekki hefði verið úr vegi að leggja jafnmikið í að vekja athygli á vandanum á meðan á niðurskurðinum stóð og gert er nú þegar verulega er verið að bæta í og fjármagn til spítalans aukið.

En vandamál eru vissulega til staðar.

Á þeim þarf að taka og á þeim eru stjórnvöld að taka.

Við erum að komast í stöðu til að bæta í og halda áfram endurreisn heilbrigðiskerfisins.

Það er þó mikilvægt að ekki gleymist í þeirri umræðu allri að þótt Landsspítalinn sé gríðarlega mikilvæg stoð í heilbrigðiskerfinu er hann ekki heilbrigðiskerfið allt.

 

Það þarf líka að hafa hugfast að vandinn safnaðist upp víðar á niðurskurðarárunum. Þótt heilbrigðisstofnanir á landsbyggðinni séu ekki með almannatengslafulltrúa til að koma daglega á framfæri fréttum af hinum ýmsu erfiðleikum má ekki gleyma því að þær stofnanir þurftu margar að sæta gríðarlega miklum niðurskurði.

Nú er gert ráð fyrir að á næsta ári verði framlög til Landsspítalans þau mestu sem þau hafa verið frá 2008, ekki aðeins í krónutölu heldur að raunvirði.

Það tekur tíma að vinna upp hinn gríðarlega niðurskurð síðasta kjörtímabils. En sú vinna er hafin og sá árangur sem þegar er byrjaður að skila sér vegna breyttrar stefnu í efnahagsmálum þýðir að við getum enn bætt í.

 

Eins og ég nefndi áðan stendur nú yfir vinna við fjárlög ársins 2015 og eftir helgi verða kynntar tillögur um breytingar vegna annarrar umræðu. Þar er að vænta góðra frétta og ekki bara á sviði heilbrigðismála.

Sá agi sem ný ríkisstjórn innleiddi í ríkisfjármálunum er þegar byrjaður að skila sér.

Aukinn trúverðugleiki í ríkisfjármálum skilar sér meðal annars í lægri vaxtagreiðslum.

Ríkið skuldar um 1.500 milljarða króna.

Árlegar vaxtagreiðslur hafa numið um það bil tvöföldum rekstrarkostnaði Landsspítalans undanfarin ár.

Það er því augljóst að á þessum vanda verður að vinna og það er gert annars vegar með því að greiða niður skuldir og hins vegar með því að lækka vextina á þeim skuldum sem eftir standa.

Aukin trú á stjórn efnahagsmála er þegar byrjuð að lækka vextina og ýta undir fjárfestingu og verðmætasköpun og þar með auka tekjur ríkisins.

Afleiðingin er sú að við erum, einu og hálfu ári eftir að ríkisstjórnin tók við, komin í aðstöðu til að bæta enn í fjárlög sem þó fólu þegar í sér 40 milljarða endurgjöf til heimilanna miðað við álögur síðasta kjörtímabils (og þá er ekki tekið tillit til hraðari fjármögnunar vegna skuldaleiðréttingarinnar).

Nú í byrjun nýrrar viku munum við sjá að traustari stoðum verður rennt undir fjölmörg mikilvæg verkefni og stofnanir ríkisins.

Þannig munu heilbrigðis- og menntastofnanir fá aukin framlög en einnig aðrar grunnstoðir eins og Landhelgisgæslan og mikilvæg verkefni á borð við lýðheilsuátak og byggðamál.

 

Öll þekkjum við umræðuna um breytingar á virðisaukaskattskerfinu og allir höfum við, framsóknarmenn, viljað fá vissu fyrir því að þær breytingar sem ráðist verður í muni örugglega bæta stöðu almennings, sérstaklega fólks með tekjur undir meðaltali.

 

Skattkerfisbreytingunum var ætlað að draga úr skattaundanskotum ekki hvað síst í virðisaukaskattskerfinu með því að, fækka undanþágum, leysa úr flækjum og minnka bilið milli skattþrepa.

Við framsóknarmenn settum það sem skilyrði að tryggt yrði að afleiðingin af aðgerðunum yrði sú að verðlag í landinu myndi lækka (og þar með vísitalan sem hefur áhrif á lánin) og að ráðstöfunartekjur allra hópa, en þó sérstaklega fólks með millitekjur og lágar tekjur, myndu aukast.

Að sjálfsögðu er það líka vilji samstarfsflokksins að ná þessum áhrifum og eftir helgi verða kynntar breytingar sem eiga að tryggja þessi markmið.

Þegar allt er talið á matvælaverð ekki að hækka vegna breytinganna um nema í mesta lagi um 1,4% og helst ekki neitt. Flestar vörur munu lækka í verði og nauðsynleg lyf alveg sérstaklega. Heildaráhrif breytinganna þýða að neysluskattar lækka verulega og, það sem er mikilvægast, áhrifin verða mest hjá þeim tekjulægstu.

Sé fólki skipt í tíu hópa eftir tekjum munu fjórir tekjulægstu hóparnir fá mestan ávinning af breytingunum.

Takist okkur svo að varðveita verðlagsstöðugleikann með kaupmáttarsamningum á vinnumarkaði getur kaupmáttur haldið áfram að vaxa hraðar á Íslandi en í nokkru öðru Evrópulandi og við tryggt að jöfnuður verði áfram einhver sá mesti í Evrópu en nú er Ísland það land þar sem fæstir eru undir lágtekjumörkum eða 12,7% en meðaltalið í Evrópusambandinu er 25%.

 

Hvers vegna er mikilvægt að hafa þetta hugfast og hvers vegna er mikilvægt að við tökum mið af þeim ótrúlega árangri sem hefur náðst og ræðum tækifærin sem bíða?

Það er ekki svo að við getum státað okkur af árangrinum og lagt svo hendur í skaut.

Nei, það er vegna þess að það hve staðan er góð þýðir að við getum gert enn betur.

Það að hagvöxtur og kaupmáttur aukist og atvinnuleysi sé jafnlítið og raun ber vitni sýnir okkur að við eigum að geta tekið á undantekningunum.

Það að við séum með lægsta hlutfall fátæks fólks í Evrópu segir okkur að við séum í aðstöðu til að lækka hlutfallið enn meira. Það sýnir okkur að við eigum ekki að sætta okkur við fátækt á Íslandi.

Þetta er ástæða þess að við eigum að meta þann mikla árangur sem getur náðst með skynsamlegu stjórnarfari …svo að við vitum hversu miklu máli það skiptir að stjórna af skynsemi.

Það að viðurkenna hversu góð staðan er á Íslandi og hversu miklar framfarir hafa orðið felur ekki í sér að við sættum okkur við það sem vantar uppá, þvert á móti það minnir okkur á að við getum leyst vandamálin, við getum gert enn betur.

 

Þess vega eigum við líka að hafa trú á tækifærum Íslands.

Forsenda þess að nýta tækifæri Íslands og efla kosti íslensks samfélags er að við trúum á landið og þá framtíð sem það getur skapað. Þjóð sem hefur ekki trú á sjálfri sér nær ekki árangri.

Árið 1938 gaf dagblaðið Tíminn út sérstakt blað í tilefni þess að 20 ár voru liðin frá því að Ísland varð fullvalda ríki. Þá hafði heimskreppa ríkt í átta ár og horfur í alþjóðamálum voru ógnvænlegar.

En blaðið var gefið út til að minna á þann gríðarlega árangur sem hafði náðst, þær stórtæku framfarir sem höfðu orðið á Íslandi frá því að landið varð sjálfstætt.

Þar er rakin hreint ótrúleg framfarasaga á erfiðum og viðsjárverðum tímum, saga framfara sem varð að raunveruleika vegna þess að þjóðin trúði á hugmyndina um sjálfstætt Ísland og óþrjótandi tækifæri þess.

Þeirri trú megum við aldrei glata, og það væri hrein fásinna að gera það nú, þegar við erum aftur að ná okkur á strik og höfum sýnt fram á árangur sem sker sig úr í Evrópu allri.

 

Þó eru þeir til, sem hafa hátt þessa dagana, sem trúa ekki á þessa hugmynd sem reyndist okkur svo vel á 20. öldinni.

Þetta eru þeir sem litu á fall fjármálakerfisins, bankahrunið, sem staðfestingu þess að hugmyndin hefði ekki gengið upp. Þeir töldu áfallið vera einhvers konar réttlætingu á sjálfum sér og því viðhorfi að Ísland væri og hefði alltaf verið vonlaust. Nú, sex árum seinna óttast þeir hins vegar að draumurinn um vonlausa Ísland sé að fjara út.

Viðbrögðin birtast oft sem furðuleg heift og því miður hefur þessi heift og neikvæðni fengið meiri athygli og verið meira ráðandi í umræðunni en eðlilegt, hvað þá æskilegt, getur talist.

Aldrei hefur verið jafn mikill munur á raunverulegri stöðu mála í íslensku samfélagi og framtíðarhorfum okkar góða lands og birtingarmynd stöðunnar í umræðu og væntingum um framtíðina.

Og þótt umræða um þjóðfélagsmál hafi oft verið óbilgjörn á Íslandi hefur hún líklega sjaldan eða aldrei náð því marki sem við sjáum nú.

Illmælgi, sleggjudómar og niðurrifstal hefur aldrei átt jafngreiða leið að almennri umræðu og nú.

Að mestu leyti verður þetta til hjá fámennum hópi fólks sem er alls ekki er lýsandi fyrir samfélagið en tíðarandinn er þó slíkur að þessi brenglaða sýn nær athyglinni og gefur tóninn fyrir umræðuna.

Það getur haft raunveruleg og mjög neikvæð áhrif fyrir samfélagið.

Nýlega var kynnt rannsókn Guðbjartar Guðjónsdóttur á högum Íslendinga sem flust hafa til Noregs á síðastliðnum árum og ástæður þess að þeir fluttu.

Það kemur ekki á óvart að margir fóru í leit að vinnu á meðan ekki urðu til ný störf á Íslandi og margir fóru til að bæta kjör sín en það sem vakti sérstaka athygli var hversu margir fóru vegna þess að það var orðið svo leiðinlegt og þrúgandi andrúmsloft á Íslandi.

Umræðan væri svo neikvæð og illskeytt.

Það er því spurning um þjóðarhag að við lærum að meta það sem er gott á Íslandi, viðhöldum trúnni á landið og framtíðina og temjum okkur að ræða samfélagsmálin af yfirvegun og með rökum.

 

Það eru nefnilega svo gríðarlega mikil tækifæri sem bíða okkar.

Búast má við mikilli uppbyggingu iðnaðar víða um land á næstu misserum, íslenskur sjávarútvegur skilar nú meiri verðmætum til samfélagsins en nokkurn tímann áður og nýjum lögum um stjórn fiskveiða er ætlað að veita greininni stöðugleika og virkja nýsköpunarmöguleika í sjávarútvegi en um leið tryggja hámarks samfélagslegan ávinning.

Landbúnaður, atvinnugrein framtíðarinnar eins og menn eru nú farnir að kalla það, getur vaxið mikið á komandi árum og aukin áhersla á rannsóknir og vísindi, auk nýrra hvata, mun gera það að verkum að enn fleiri nýsköpunarfyrirtæki munu spretta upp á Íslandi en á undanförnum árum.

 

En við höfum séð að stjórnarfarið skiptir miklu máli.

Með skynsamlegri nálgun eins og við lögðum upp með á flokksþinginu fyrir síðustu kosningar og í stjórnarsáttmálanum sem samþykktur var á miðstjórnarfundi hefur náðst ótrúlegur viðsnúningur.

Tugum milljarða er skilað til heimilanna í fjárlögum m.a. í formi lægri gjalda og skatta og aukinna stuðnings- og bótagreiðslna.

Verið er að bæta í framlög til heilbrigðis og félagsmála þ.a. þau hafa nú náð þeirri stöðu sem var á útgjaldaárunum miklu 2007 og 2008.

Ný störf verða til í landinu í stað þess að flytjast úr því, skuldir hafa verið leiðréttar og á sama tíma er Ísland rekið án halla, skuldir greiddar niður en ekki aukið við þær.

Þetta er gert með aukinni verðmætasköpun að hætti okkar framsóknarmanna, það hefur aftur verið tengt milli velferðar og verðmætasköpunar.

Við vitum öll að það er gríðarlega mikið verk óunnið. Við vitum að margt fólk stendur enn höllum fæti í íslensku samfélagi og við vitum að kjörin þurfa að batna meira.

 

En við vitum líka, og höfum séð, hvers konar árangri er hægt að ná með því að trúa að við séum í aðstöðu til að ná lengra, trúa að hægt sé að gera betur.

Þess vegna getum við leyft okkur að vera enn bjartsýnni á framhaldið en við vorum fyrir einu og hálfu ári síðan og þess vegna eigum við að leyfa okkur að gleðjast.

Ísland er frábært land, íslenska þjóðin er frábær þjóð og ef hún nýtir tækifærin og hefur trú á sér og því að framtíðin á Íslandi verði enn betri, þá verður hún það.

 

09/10/14

Aukinn kaupmáttur og lægra verðlag

Gagnrýni mín á hugmyndir um hækkun virðisaukaskatts á matvæli í tíð síðustu ríkisstjórnar var, eins og ég tók þá fram, í samhengi við aðrar skattahækkanir á þeim tíma – ekki hvað síst með vísun í að efra þrepið væri orðið óeðlilega hátt. Slíkar hækkanir hefðu þá verið viðbót við stöðugar hækkanir annarra skatta, gjalda og verðlags og þannig rýrt enn kaupmátt heimilanna. Í því lágu áhyggjur mínar og í því liggja þær enn, að hækkun virðisaukaskatts á matvæli geti skert kaupmátt.

Frá því að umræða hófst, meðal annars með hliðsjón af reynslu annarra þjóða, um að æskilegt gæti verið að draga úr muninum á efra og neðra virðisaukaskattsþrepinu hefur orðið grundvallarbreyting á þeim hugmyndum sem hafa verið til skoðunar. Gert er ráð fyrir minni hækkun neðra þrepsins en áður og það sem mestu máli skiptir; innleiddar hafa verið tvær grundvallarforsendur. Þ.e. að með lækkun annars verðlags (m.a. lækkun efra vsk þrepsins) og auknum stuðningi við fólk með lægri- og millitekjur eiga breytingarnar í heild að:

a)    Auka ráðstöfunartekjur allra tekjuhópa, þar sem sérstaklega verður hugað að því að þeir sem eru með lægri- og millitekjur fái aukinn kaupmátt með breytingunum. Skýr dæmi um áhrifin á ráðstöfunartekjur eftir mismunandi fjölskylduhögum má finna í frumvarpinu.

b)    Áhrifin á vísitölu neysluverðs og þar með á skuldir heimilanna eiga að verða til lækkunar, ekki hækkunar og lækka þar með skuldir heimilanna frekar en að hækka þær.

Í stað þess að skerða kjör heimilanna eiga þau að batna um leið og skattkerfið verður skilvirkara. Menn geta svo haft mismunandi skoðanir á því hvort sú aðferð sem lagt er upp með í fjárlagafrumvarpinu dugi til að ná þessum grundvallarmarkmiðum.

Ég, aðrir framsóknarmenn, og eflaust sjálfstæðismenn líka, vilja hafa sem mesta vissu fyrir því að sú verði raunin. Þess vegna hefur fjármálaráðherra sagt að komi í ljós við þinglega meðferð að einhver vanhöld séu á því að breytingarnar nái markmiðunum um aukinn kaupmátt fyrir alla og lægra verðlag, verði gerðar hverjar þær breytingar sem þurfa þykir til að ná því markmiði.

Allir hljóta að geta verið sammála um að ef hægt er að fara í breytingar sem auka almennan kaupmátt, lækka verðlag og bæta stöðu lág- og millitekjuhópa sé það æskilegt.

Það var lengi svo á Íslandi að aðeins sá hluti þjóðarinnar sem hafði tiltölulega háar tekjur eða átti kost á að ferðast til útlanda gat eignast ýmis konar raftæki og aðrar vörur sem voru skattlagðar svo mikið innanlands að allt að 70-80% verðsins var opinber gjöld. Einhverjir virðast reyndar enn vera þeirrar skoðunar að það sé eðlilegt að verð sumra vara, t.d. tölvubúnaðar og heimilistækja sé svo hátt að aðeins hluti þjóðarinnar hafi efni á að kaupa slíkar vörur. En ef menn vilja raunverulega vinna að jöfnuði í samfélaginu verðum við að stefna að því að öllum verði kleift að búa við nútíma þægindi og jafnvel geta leyft sér að fylgja þróun samfélagsins og tækninnar með því að eignast nútíma raftæki eða kaupa ný föt á börnin sín fyrir skólann og veita þeim þann búnað sem þau þurfa til að geta fylgt félögunum eftir í námi eða tómstundum.

Nú tekur við vinna í þinginu þar sem markmiðið er að tryggja að breytingar í fjárlagafrumvarpinu auki kaupmátt, lækki verðlag, dragi úr svartri atvinnustarfsemi, efli innlenda framleiðslu og færi okkur yfir í þær leiðir sem reynst hafa best til að auka jöfnuð í samfélaginu. Það hljóta að vera markmið sem flestir geta sameinast um.

Þessar aðgerðir er ætlaðar til að hafa þveröfug áhrif við skattahækkanir síðasta kjörtímabils og hækkun virðisaukaskatts á matvæli ef hún hefði orðið á þeim tíma.

Þá var tilgangur hækkunarinnar að auka tekjur ríkissjóðs. Áhrif skattkerfisbreytinganna nú á ríkissjóð eru hins vegar neikvæð um nærri fjóra milljarða þegar allt er talið saman. Það er allt önnur mynd en blasti við árið 2011 í tíð fyrri ríkisstjórnar sem taldi sig geta búið til verðmæti með skattlagningu.

Ég nefndi stundum á síðasta kjörtímabili að ekki væri gert nóg af því að bera upp á ráðherra hvað þeir hefðu sagt og hver afstaða þeirra hefði verið áður en þeir tóku við völdum. Nú er þetta ekki lengur vandamál. Menn eru mjög duglegir við að leita að einhverju sem ráðherrar hafi sagt á liðnum árum sem hugsanlega samræmist ekki umræðu samtímans. Það er ekkert út á slíkt aðhald að setja en þó hlýtur að vera eðlilegt að tekið sé tillit til samhengis hlutanna. Skattkerfisbreytingar sem bæta hag heimilanna eru allt annars eðlis en þær sem skerða hag þeirra.